Santo Martino: una cappa divisa, una tàvola condivisa

Cata 11 de novèmbre, de Pòrto ad Venètia et de Barcelona ad Bònos Àeres, lo mondo romance celèbra lo mesmo santo con los mesmos gèstos: vino nòvo, castannîas, macellatione et un último sole ante lo hivèrno. Una fèsta celebrata, sopre toto, ad tàvola.

TRADITIONECRISTIANISMOFOLCLORECULTURA

Dionisie

11/10/20264 min read

Un soldato et mèjja cappa

Martino nasceu atorno de lo anno 316 en Pannonia, la actuale Hungaria, cresceu en Pavía et serveu como soldato en la cavallería de Gallia. Ad las pòrtas de Ambianes (Amiens), en pleno hivèrno, encontrau un mendicante quasi nudo: desvaginau la soa espata, tallîau en doos la soa cappa et ne le dau la metate. Annos depòs fou epíscopo de Turnes (Tours). Moreu lo 8 de novèmbre 397 et fou enterrato lo día 11, data de la soa fèsta.

La metate que conservau deveniu una reliquia de lo reges francos. Lo oratòrio ove se guardava cuella cappa finiu per clamare-se cappèlla, et cappellani lo soos custòdios. Per las paraulas capilla, chapelle, cappella, capela, capelă - lo mondo latino comparte ancora litteralemente la cappa de Santo Martino.

Vino nòvo et castannîas

Santo Martino arripa quando lo mosto de la vendèmmîa termina de fermentare, et durante sècolos fou lo día por aprire las cuvas. Lo refrano italiano "A san Martino ogni mosto diventa vino" (ad Santo Martino òmne mosto devène vino) have un gémeno portughese quasi exacto "Pelo São Martinho, todo o mosto é bom vinho" (per lo Santo Martino toto lo mosto èst bòno vino). Giosuè Carducci dedicau ad lo día, en 1883, uno de los poèmas plus conoscîutos de la escòla italiana: "ma per le vie del borgo / dal ribollir de' tini / va l'aspro odor de i vini / l'anime a rallegrar" (per las vías de lo villagge, da lo bollire de las tinas, va lo àspero odore de los vinos, las ànimas ad allecrare).

En Portugale èst altrosí lo día de magusto, que en Gallicia se clama magosto: "lume, castanhas e vinho", fòco, castannîas et vino nòvo, aut bène água-pé, una bevuta legèra de aqua et vinaccîa. En Venetia, los enfantes recorren las estratas colpindo cattsaròlas por pètere dolces.

Ad cata pòrco, lo soo Santo Martino

La altra faccîa de las fèstas èst la macellatione. Con los primos frégedos arripava la hora de lo pòrco elevato durante toto lo anno, et Santo Martino ne apriva la estatsone. Lo castellano lo consèrva en un dicto que ja non parla de pòrcos "a cada cerdo le llega su San Martín", ad cata uno de nós nos vène la hora. Lo portughese dice lo mesmo, como lo gallèco et lo catalano, quale de plus lo resume en una nòrma domèstica "Per Sant Martí, mata el porc i enceta el vi" - matta lo pòrco et apre lo vino.

Lo 11 de novèmbre claudeva altrosí lo anno agrícolo: escadevan las arrèndas et se renovavan los contractos de los domèsticos et jornalièros. En Italia, ove los mejjetarios licentiatos carrecavan cuesse jorno las loras causas, "fare San Martino" ancora significa mutare-se de casa.

Un verano de buttsaca

Quasi totas las lenguas romances haven un nómene por los jornos temperatos que ad veces interrompen lo automno en la metate de novèmbre: el veranillo de San Martín, l'estate di San Martino, l'été de la Saint Martin, o verão de São Martinho, l'estiuet de Sant Martí, vara sfântului Martin (en romeno, èst un prèsteto culturale francese). Le legènda, que se recònta de la mesma manaria en Portugale, Italia aut Francia, lo explica cosí: lo día en quale Martino divideu la soa cappa cadeu una plòbbia gelata, mais quando lo mendicante se abricau, las nuves se apriron et reveniu lo calore, por que lo soldato no paghe la soa generositate con frégedo.

Fèsta ante lo jejjunio

Tanto mangîare et bévere have una rattsone plus profunda. En la Gallia de los sècolos V et VI se fixau un jejjunio de preparatione por lo Natale que comentsava depòs la soa fèsta: la cosí-dicta quarèsima de Santo Martino, antecessore de lo Advènto. Santo Martino èra lo último banchètto ante de quaranta jornos de privatione, una spècie de carnavale de automno.

En lo altro extrèmo de la latinitate, lo calendario ortodòxo romeno consèrva cuessa lògica intacta. Lo 14 de novèmbre, véspera de lo jejjunio de la Nativitate, las familias celèbran la lăsata secului: lo último pasto con carne, lacte et òvos usque ad lo Natale. De Turnes ad Bucuresce, la règula èst la mesma - ante de renuntiare, se condivide.

De lo Rivo de la Plata ad Compènnîa

La devotione attraversau lo Atlàntico per sòrte. La traditione cònta que en octobre de 1580, meses depòs de la fundatione de Bònos Àeres, lo consellîo trageu ad sòrte lo patrono de la civetate et sortiu Santo Martino de Turnes. Un santo francese non convinceu totos, cosí que repeteron lo sortèggîo - et de nòvo sortiu. Et una tèrtsa vece. Lo acceptaron como voluntate de lo cèlo.

En Francia, de plus, lo 11 de novèmbre recòrda lo armistitio signato en Compènnîa en 1918. La Grande Guèrra terminau en la fèsta de un soldato qui, secondo lo soo biògrafo Sulpicio Severo, se negau de sequire combattèndo.

Divídere la cappa, divídere lo pane

Martino non regalau la soa cappa: la divideu. En cuesse gèsto cape tota una idèa de la hospitalitate latina, la mesma que guarda altra paraula que condividemos: compannîone, de lo latino tardivo companio, cuello qui comparte lo pane. Per cuesso Santo Martino se celèbra, sopre toto, ad tàvola. Atorno de una fònte de castannîas, una brocca de vino nòvo, de las salsiccîas repartitas entre vecinos. Cueste 11 de novèmbre, en Pòrto, Lugo, Venetia aut Bònos Àeres, qualcuno retornarà ad divídere qualcausa en metate. Èst la fòma plus antica que habbiamos por dícere que lo altro altrosí èst de los nòstros.

Revista Tèrra Càlida

La Nòva Voce de la Latinitate

contacto@terracalida.eu

© 2026. Totos derectos reservatos | All rights reserved